Srpsko crkveno štamparstvo u 15. i 16. veku: Od Cetinjske i Gračaničke štamparije do Rujanskog četvorojevanđelja

Uvod i duhovni smisao ranog srpskog štamparstva

U istoriji hrišćanske kulture i pismenosti, pojava srpskog crkvenog štamparstva na samom prelazu iz petnaestog u šesnaesti vek predstavlja jedan od najuzvišenijih i najparadoksalnijih podviga evropskog duha. U trenutku kada su poslednje slobodne srpske zemlje — Despotovina u Podunavlju, kraljevina i hercegovina u Bosni i Humu, i najzad Zeta pod dinastijom Crnojevića — padale pod osmansku vlast, a drevne zadužbine Nemanjića, Lazarevića i Brankovića bile izlagane pustošenju, pljački i paljevinama, Srpska pravoslavna crkva i njena preostala vlastela prihvatili su najsavremenije tehnološko dostignuće zapadne Evrope: štamparsku presu sa pokretnim slovima.

Dok je u velikim gradovima Italije, Nemačke i Francuske štamparstvo cvetalo u miru, pod zaštitom bogatih univerziteta, trgovačkih gildi i kraljevskih dvorova, kod Srba je štampana knjiga rođena na samoj liniji odbrane hrišćanstva, u kamenitim utvrdama iznad Skadarskog jezera i u skrovitim manastirskim klisurama od Drine i Lima do Zlatibora i Kosova. Osnovni motiv pokretanja prvih srpskih štamparija nije bio trgovački profit, već duboka пастирska i liturgijska briga: kako sprečiti da crkve ostanu „puste od svetih knjiga“ nakon turskih pohoda i kako obezbediti da se u svakom hramu i dalje nesmetano vrši sveta liturgija na srpskoslovenskom jeziku.

Cetinjska štamparija Crnojevića (1493–1496) i jeromonah Makarije

Temelje srpskog i južnoslovenskog štamparstva postavio je gospodar Zete Đurađ Crnojević, sin osnivača Cetinja Ivana Crnojevića. Visoko obrazovan vladar, oženjen venecijanskom plemkinjom Jelisavetom Erico, Đurađ Crnojević je uvideo da se pred neumitnom osmanskom opasnošću duhovni opstanak naroda mora obezbediti umnožavanjem bogoslužbenih knjiga. On je iz Venecije nabavio štamparsku presu, olovna slova i hartiju, a rukovođenje štamparijom poverio učenom duhovniku, jeromonahu Makariju od Crne Gore, koji je sa sedmoricom saradnika radio u Cetinjskom manastiru (ili u obližnjem utvrđenom Obodu).

Dana 4. januara 1494. godine (započeto u proleće 1493), sa cetinjske prese izašao je Oktoih prvoglasnik (Osmoglasnik za prva četiri glasa), remek-delo rane evropske tipografije (inkunabula). Knjiga je štampana u dve boje — crnoj i crvenoj — na 270 listova velikog formata, sa raskošno rezanim inicijalima i zastavicama u kojima su se skladno prožimali vizantijsko-srpska rukopisna ornamentika i renesansni venecijanski prepleti.

Do 1496. godine, kada je Đurađ Crnojević pred turskom vojskom morao da napusti Cetinje, iz Cetinjske štamparije izašlo je ukupno pet kapitalnih liturgijskih knjiga:

1. Oktoih prvoglasnik (4. januar 1494) — bogoslužbena knjiga sa pesmama od prvog do četvrtog glasa;
2. Oktoih petoglasnik (1494) — prvo ilustrovano južnoslovensko štampano izdanje, ukrašeno čuvenim drvorezima koji prikazuju Cetinjski manastir, Sabor svetih otaca i Tri jerarha;
3. Psaltir sa posledovanjem (22. septembar 1495) — obimno izdanje koje je pored Davidovih psalama sadržalo Časlovac, Mesecoslov i bogoslužbene kanone;
4. Molitvenik (Trebnik) (oko 1495–1496) — neophodna knjiga za sveštenike pri vršenju svetih tajni krštenja, venčanja, jeleosvećenja i opela;
5. Četvorojevanđelje (1496) — čiji su tragovi sačuvani u kasnijim prepisima i svedočanstvima.

U svom čuvenom predgovoru Oktoihu, Đurađ Crnojević je zapisao reči koje predstavljaju manifest celokupnog srpskog crkvenog štamparstva: „Videvši ja, u Hrista Boga blagoverni i Bogom hranimi gospodar zetski Đurađ Crnojević, kako su crkve puste i umanjene svetim knjigama zbog pljačkanja i razdiranja od agarjanskih čeda, revnovah uz pomoć Svetoga Duha i sastavih forme na kojima za jednu godinu osam ljudi izvršiše ovaj dušekorisni posao.“

Venecijanska štamparija Božidara Vukovića Podgoričanina i njegovog sina Vićenca

Nakon pada Zete 1496. godine, središte srpske štamparske delatnosti prenosi se u Veneciju, tadašnju evropsku prestonicu knjige, gde je postojala brojna i ugledna kolonija pravoslavnih Srba i Grka okupljenih oko bratstva Svetog Đorđa. Ključna ličnost ove epohe bio je vojvoda Božidar Vuković od Đurića (Podgoričanin), nekadašnji plemić sa dvora Crnojevića, koji se u Veneciji obogatio trgovinom i stekao visoka priznanja čak i od rimsko-nemačkog cara Karla V.

Vođen zavetnom mišlju da pomogne porobljenoj otadžbini i manastirima na Skadarskom jezeru, Božidar Vuković je 1519. godine u Veneciji osnovao sopstvenu ćiriličnu štampariju. Njegovim prvim izdanjima — Služabnikom (1519), Psaltirom sa posledovanjem (1519–1520) i Molitvenikom – Zbornikom za putnike (1520) — rukovodio je jeromonah Pahomije „od Crne Gore od Rieke“.

Nakon kraćeg prekida, Božidar Vuković je u drugom periodu rada (1536–1540), uz pomoć jeromonaha Mojsija iz Budimlje i đakona Teodosija i Genadija iz manastira Svetog Save Osvećenog u Mileševi, objavio svoja najraskošnija i najznačajnija izdanja, među kojima se izdvaja monumentalni Praznični minej (1538), najsloženija i najobimnija srpska knjiga šesnaestog veka (preko 860 strana), odštampana čak i u posebnom primerku na pergamentu.

Posle smrti Božidara Vukovića (koji je po sopstvenoj testamentarnoj želji prenet u zavičaj i sahranjen u manastiru Starčeva Gorica na Skadarskom jezeru), rad štamparije u Veneciji nastavio je od 1546. do 1561. godine njegov sin Vićenco Vuković, a potom Stefan Marinović, Jakov od Kamene Reke i Jerolim Zagurović, obezbedivši neprekidni dotok štampanih bogoslužbenih knjiga u sve srpske eparhije tokom celog šesnaestog stoleća.

Manastirske štamparije u porobljenoj otadžbini: Od Goražda i Rujna do Gračanice i Mileševe

Dok su iz Venecije karavani na konjima donosili Vukovićeve knjige preko Dubrovnika i Kotora u unutrašnjost Balkana, srpski monasi u samom Osmanskom carstvu pokrenuli su podvig bez presedana u tadašnjoj Evropi: osnovali su tajne i polutajne štamparije u drevnim manastirima.

Goraždanska štamparija Božidara Ljubavića (1519–1523)

Božidar Ljubavić (poznat kao Božidar Goraždanin) uputio je svoje sinove, Teodora (monaha u Mileševi) i Đurđa, u Veneciju da nabave štamparsku opremu i izuče veštinu rezanja slova. Nakon iznenadne Đurđeve smrti u Mlecima, Teodor je u Veneciji 1519. završio Služabnik, a zatim je štamparsku presu preneo na Drinu, u crkvu Svetog Georgija u Donjoj Sopotnici kod Goražda. Tu su od 1519. do 1523. godine odštampani goraždanski Služabnik, Psaltir sa posledovanjem (1521) i Molitvenik (1523).

Rujanska štamparija monaha Teodosija (1537)

Najdirljivije svedočanstvo monaške požrtvovanosti vezano je za manastir Svetog Georgija u Rujnu pod Zlatiborom (u blizini današnjeg Užica). Nemajući novca da iz Mletaka nabavi skupa livena olovna slova, monah Teodosije je sam, nožićem i dletom u drvetu (ili u primitivnom odlivku sa drvenih kalupa), izrezao sva slova i ukrase, konstruisao drvenu presu i 1537. godine odštampao čuveno Rujansko četvorojevanđelje. Kada su osmanske vlasti saznale za štampariju, spalile su manastir Rujan i uništile presu, a monasi su izbegli u manastir Raču na Drini, nastavivši čuvenu Račansku prepisivačku školu.

Gračanička, Mileševska, Beogradska i Mrkšina štamparija

Pod zaštitom mitropolita novobrdskog i gračaničkog Nikanora, u manastiru Gračanici na Kosovu Polju 1539. godine radila je štamparija u kojoj je sluga Božji Dimitrije odštampao Gračanički oktoih petoglasnik, ukrašen prelepom gravurom manastira Gračanice.

U carskoj lavri manastira Mileševe, pod blagoslovom igumana Danila, radila je u dva navrata (1544–1546. i 1557. godine) čuvena Mileševska štamparija, u kojoj su jeromonasi Mardarije, Damjan i Milan odštampali dva Psaltira i Trebnik. Istovremeno, u Beogradu je 1552. godine u štampariji kneza Radiše Dmitrovića i Dubrovčanina Trojana Gundulića, trudom jeromonaha Mardarija iz manastira Mrkšine crkve, odštampano monumentalno Beogradsko četvorojevanđelje — prva knjiga štampana u srpskoj prestonici. Deset godina kasnije, isti jeromonah Mardarije preneo je presu u manastir Mrkšina crkva (u podgorini Povlena), gde su 1562. i 1566. godine odštampani Četvorojevanđelje i Cvetni triod, poslednja izdanja u unutrašnjosti Srbije pre nego što je turski teror ugasio i ovu svetinju.

Hronološki pregled prvih srpskih štamparija i najznačajnijih izdanja

Trajno kulturno i bogoslovsko nasleđe starih srpskih štampanih knjiga

Posmatrano u celini, srpsko crkveno štamparstvo petnaestog i šesnaestog veka predstavlja most koji je povezao zlatno doba srednjovekovne nemanjićke kulture sa obnovom Pećke patrijaršije 1557. godine i potonjim kulturnim preporodom u Karlovačkoj mitropoliji u osamnaestom veku. Svaka knjiga izašla sa presa na Cetinju, u Veneciji, Goraždu, Rujnu, Gračanici, Mileševi ili Beogradu bila je prava svetinja koju su parosi i monasi čuvali kao zenicu oka, zakopavali u drvenim kovčezima pred najezdama i prenosili u rukama tokom velikih seoba.

U tim starim knjigama — čiji se retki preostali primerci danas čuvaju u riznicama Hilandara, Pećke patrijaršije, Dečana, Cetinjskog manastira, Muzeja Srpske pravoslavne crkve i Narodne biblioteke Srbije — sačuvana je ne samo čistota pravoslavnog bogoslužbenog tipika i srpskoslovenskog jezika, već i nepokolebljiva vera naših predaka da reč Božja i knjiga jesu temelj na kojem narod opstaje kroz sve istorijske bure.